Η επίδραση της μουσικής στις ηλικίες 3–5 ετών – Tης Μαρίας Μιχαλοπούλου

20 Μαρτίου, 2025

Ο Πλάτων είχε πει ότι η μουσική είναι η ψυχή του σύμπαντος, η οποία δίνει φτερά στο νου. Ο
Αριστοτέλης ταυτίζεται με την άποψη του Πλάτωνα ότι η μουσική συντελεί στην ηθική τελείωση
του ανθρώπου. Ποια είναι όμως η πραγματική επίδραση της μουσικής στον άνθρωπο και ιδίως
στα πρώιμα στάδια της ανάπτυξής του; Είναι όντως ευεργετική και τι προέκυψε από τα
πορίσματα των ερευνών;

Ως γνωστό η Νευρομουσικολογία αποτελεί την επιστήμη που επικεντρώνεται στην έρευνα
των νευρωνικών βάσεων της μουσικής εμπειρίας, της σκέψης και της πράξης. Τα πορίσματα για τη
σχέση μουσικής και εγκεφάλου έχουν αυξηθεί σημαντικά, χάρη στην εξέλιξη των νευροαπεικονιστικών μεθόδων και των πορισμάτων της αμουσίας. Αποδείχθηκε, λοιπόν, ότι ακούγοντας, ονομάζοντας ή συγκρίνοντας μουσικές μελωδίες ενεργοποιούνται περιοχές του εγκεφάλου οι οποίες συνδέονται άμεσα με τις γνωστικές λειτουργίες, όπως τη μνήμη, την προσοχή ή τη σκέψη-κρίση.

Ο Shuppert το 2000 απέδειξε ότι και τα δύο ημισφαίρια του ανθρώπινου εγκεφάλου είναι υπεύθυνα για την επεξεργασία της μουσικής πληροφορίας, με το δεξί ημισφαίριο να επεξεργάζεται τη μουσική μελωδία και το αριστερό να εμπλέκεται στη ρυθμική πληροφορία και την αναγνώριση του μέτρου και του μελωδικού προγράμματος. Επιπρόσθετα, σημαντικό ρόλο στην επεξεργασία της μουσικής πληροφορίας διαδραματίζει η ηλικία έναρξης της μουσικής διδασκαλίας αλλά και ο τύπος εκπαίδευσης, που επιλέγεται.

Στο σημείο αυτό, αξίζει να επισημανθεί ότι οι περισσότερες έρευνες που έχουν γίνει για τη μουσική ανάπτυξη αφορούν στην προσχολική ηλικία, δηλαδή στο στάδιο της Προεννοιολογικήςσκέψης, σύμφωνα με τον Piaget, κατά το οποίο το παιδί χρησιμοποιεί σύμβολα, εικόνες και κινήσεις, για να περιγράψει τις μουσικές έννοιες της διάρκειας, της έντασης και του τονικού ύψους. Στα γενικά χαρακτηριστικά της μουσικής συμπεριφοράς ο Moog συγκαταλέγει τον αυθόρμητο φωνητικό αυτοσχεδιασμό, τη μίμηση των τραγουδιών του οικείου περιβάλλοντος και τη σταδιακή ανάπτυξη του ρυθμικού συντονισμού.

Γενικά, τα παιδιά προσχολικής ηλικίας ακούν, τραγουδούν, συζητούν, παίζουν και
φτιάχνουν τραγούδια και έτσι προετοιμάζουν τις διαδικασίες μάθησης που θα χρησιμοποιήσουν
κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης και της γραφής στα χρόνια που θα ακολουθήσουν. Η μουσική
βοηθάει τα παιδιά προσχολικής ηλικίας να κατανοήσουν έννοιες όπως: ψηλά και χαμηλά,
γρήγορα και αργά, ξεκινώ και σταματώ. Η διαδικασία του να διαβάζουν μουσικές νότες από
αριστερά προς τα δεξιά τα βοηθάει μετέπειτα να διαβάσουν λέξεις ή να γράψουν. Επίσης, όταν
κρατούν τον ρυθμό και μετρούν ένα μουσικό κομμάτι, τα βοηθάει να καταλάβουν πιο καλά τις
πρώτες μαθηματικές έννοιες.

Μια μελέτη που έγινε στο Πανεπιστήμιο McMaster του Καναδά παρατήρησε για ένα χρόνο
την ανάπτυξη του εγκεφάλου σε παιδιά 4–6 χρόνων με τη χρήση μαγνητοεγκεφαλογραφημάτων.
Τα συμπεράσματα της έρευνας αυτής, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό νευρολογίας «Brain» του
Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, απέδειξαν πως τα παιδιά που έκαναν μαθήματα μουσικής σε αυτό
το διάστημα έστω μαθαίνοντας να παίζουν απλά κομμάτια, παρουσίασαν μεγαλύτερη εξέλιξη
στα νοητικά συστήματα της προσοχής τους. Δηλαδή μπορούσαν να συγκεντρώνονται καλύτερα
σε ό, τι σχετίζεται με τη μάθηση αλλά και στις καθημερινές δραστηριότητές τους.

Η βελτίωση της αυτοσυγκέντρωσης επιβεβαιώθηκε και σε μια μελέτη που έγινε σε πιο
πολλούς από 2.000 μαθητές σχολείων της Νέας Υόρκης, του Κονέκτικατ, της Βιρτζίνιας και της
Νότιας Καρολίνα των Η.Π.Α. Βρέθηκε, λοιπόν, πως η ενασχόληση με τη μουσική επηρεάζει θετικά
τα παιδιά ηλικίας 9–12 χρόνων στην ευκολία έκφρασης σκέψεων και συναισθημάτων, στην
προθυμία να δοκιμάσουν νέα πράγματα, στη συνεργασία, στο συσχετισμό ιδεών και γεγονότων,
στην αυτοπεποίθηση, στη δυνατότητα λύσης προβλημάτων και στην απόδοση στα μαθήματα.
Τα ίδια αποτελέσματα είχαν και μελέτες που έγιναν σε 144 εξάχρονα παιδιά στο Τορόντο.
Οι μελετητές δημιούργησαν τέσσερις ομάδες, από τις οποίες για ένα χρόνο η μία
παρακολουθούσε μαθήματα πιάνου, η άλλη τραγουδιού και η τελευταία απολύτως τίποτα. Στις
δύο πρώτες τα παιδιά είχαν βελτίωση στα τεστ νοημοσύνης.

Ίδια αποτελέσματα υπήρξαν και σε μεγαλύτερα παιδιά, όπως σε σπουδαστές που
διδάχτηκαν μουσική από μικροί, να έχουν υψηλότερες επιδόσεις στα μαθήματα τόσο τα
θεωρητικά όσο και τα πρακτικά. Αποδείχτηκε, δηλαδή, πως τα πλήκτρα του πιάνου χαρίζουν στα
παιδιά περισσότερο μυαλό από το πληκτρολόγιο του κομπιούτερ!
Αυτό που πρέπει να επισημανθεί είναι, βέβαια, πως η μουσική ωφελεί την ανάπτυξη των
νοητικών λειτουργιών και όχι η «παθητική» απλή ακρόαση. Η εκμάθηση της μουσικής απαιτεί την
κατάκτηση διαφόρων δεξιοτήτων που βελτιώνουν τη νοημοσύνη, όπως το να έχει την προσοχή του κανείς συγκεντρωμένη για μεγάλα χρονικά διαστήματα, να διαβάζει νότες, να απομνημονεύει κομμάτια και να εξασκεί τη δεξιοτεχνία των χεριών του.

Όταν απλώς ακούμε μουσική, σύμφωνα με το βιβλίο The Mozart Effect του Ντον Κάμπελ
και τις έρευνες που περιέχει από όλο τον κόσμο και πάλι υπάρχουν ευεργετικά αποτελέσματα και
κυρίως από την ακρόαση ορισμένων ειδών μουσικής με σημαντικότερες τις συνθέσεις του
Μότσαρτ εξ ου και ο τίτλος του βιβλίου. Σύμφωνα με αυτά τα στοιχεία η μουσική μπορεί να
ενοποιήσει τα δύο ημισφαίρια του εγκεφάλου για καλύτερη μάθηση, να αυξήσει τον δείκτη
νοημοσύνης κατά 9 μονάδες σύμφωνα με μελέτη του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια, να
βελτιώσει την επίδοση σε τεστ, να μειώσει τον χρόνο εκμάθησης, να ηρεμήσει τα υπερκινητικά
παιδιά και να επιταχύνει την ανάρρωση από ασθένειες ή ατυχήματα.
Κατά πολλούς, λοιπόν, ειδικούς η ακρόαση μουσικής αυξάνει την απόδοσή στις νοητικές
διεργασίες.
Επιπρόσθετα, σύμφωνα με μελέτες έχει αποδειχθεί ότι οι διαδικασίες μάθησης στην
μουσική είναι δυνατό να χρησιμεύσουν ως ένα μέσο γνώσης του τρόπου εργασίας των
διαδικασιών μελέτης και άλλων μαθημάτων.

∆ιαθεµατικότητα και µουσική

Η Μουσική η οποία διδάσκεται στο σχολείο έχει σκοπό την καλλιέργεια της αισθητικής
ικανότητας και την απελευθέρωση των δημιουργικών δυνατοτήτων των παιδιών. Ωστόσο, δεν
αποτελεί ένα αντικείμενο που παραμένει σε απομόνωση από τους υπόλοιπους τομείς του
Αναλυτικού Προγράμματος Σπουδών. Υπάρχουν παράμετροι των άλλων τομέων, που είτε
σχετίζονται με διάφορες έννοιες της Μουσικής και βοηθούν την καλύτερη κατανόησή τους, είτε
ενισχύουν τη θετική στάση των παιδιών έναντι της Μουσικής. Βέβαια, ισχύει και το αντίστροφο.
Πολλές μουσικές έννοιες είναι δυνατό να βοηθήσουν στην καλύτερη κατανόηση εννοιών άλλων
γνωστικών τομέων. Έτσι, με τη διαθεματική προσέγγιση της διδασκαλίας η γνώση αναπτύσσεται
μέσα από μια διαδικασία συνεχούς διαπραγμάτευσης του συνόλου των γνώσεων.

Μάλιστα, από πολύ παλιά αρκετοί φιλόσοφοι επεσήμαναν τη σημασία των τεχνών γενικά
και της μουσικής ειδικότερα για την αγωγή. Συγκεκριμένα, ο Πλάτων υποστηρίζει ότι η
εκπαίδευση στη μουσική είναι τόσο σημαντική, γιατί ο ρυθμός και η αρμονία εισχωρούν βαθιά
στην πιο εσωτερική ψυχή και ασκούν την πιο δυνατή επίδραση σε αυτήν. Επίσης, για τον Dewey
αρκετά χρόνια αργότερα, οι τέχνες θα πρέπει να είναι αναπόσπαστο μέρος της αγωγής του
παιδιού για τη διαμόρφωση μιας ολοκληρωμένης προσωπικότητας.

Οι τέχνες ως μέσο έκφρασης και επικοινωνίας εμπεριέχουν διεργασίες της σκέψης, όπως
είναι η ερμηνεία συμβόλων, ο μυϊκός-κινητικός συντονισμός, η ενεργοποίηση της φαντασίας και
ο εκλεπτυσμός της αισθητικής αντίληψης που βοηθούν και σε άλλα μαθήματα.
Η μουσική, επομένως, ως τέχνη, μέσα από τις διάφορες δραστηριότητές της, προσφέρει
ψυχοκινητικές εμπειρίες που εμπεριέχουν υλικά για καλύτερη αντίληψη των εννοιών. Η Jeffrey
Aaron υποστηρίζει ότι ολοκληρώνοντας κάποια μαθήματα μουσικής σε συνδυασμό με άλλα
μαθήματα «πυρήνες» βοηθούμε τα παιδιά να αναπτύξουν την παραγωγικότητα, την αντίληψη
και τον συλλογισμό τους. Μπορούμε να έρθουμε, λοιπόν, στη θεωρία της «μεταφοράς της
μάθησης, το φαινόμενο κατά το οποίο η μάθηση ενός θέματος ή μιας δεξιότητας επηρεάζει τη
μάθηση ενός νέου θέματος ή μιας νέας δεξιότητας.

Ένας υποστηρικτής της θεωρίας αυτής είναι ο E. L. Thorndike για τον οποίο η μεταφορά της
μάθησης εξαρτάται από τα όμοια στοιχεία που υπάρχουν ανάμεσα στην παλιά και στην
καινούργια περίπτωση της μάθησης.
Η Wolff, επίσης, υποστηρίζει ότι η μελέτη και η άσκηση στη μουσική, μπορεί να θεωρηθεί
ως μια νοητική άσκηση που επισπεύδει τη μάθηση άλλων θεμάτων. Μέσα από αυτή τη θεώρηση,
οι διαδικασίες μάθησης στη μουσική είναι δυνατό να χρησιμεύσουν ως ένα μέσο μάθησης του
τρόπου εργασίας και των διαδικασιών μελέτης άλλων μαθημάτων.

Η Bresler αναφέρει τέσσερα επίπεδα στα οποία είναι δυνατό να προσεγγιστεί η
διαθεματικότητα και που οι τέχνες και ειδικότερα η μουσική χρησιμοποιούνται, για να διδαχτούν
άλλα μαθήματα ή να γίνουν πιο ενδιαφέροντα. Δηλαδή, η μουσική και οι τέχνες μπορούν να
χρησιμοποιηθούν και για να δημιουργήσουν πιο ευχάριστη διάθεση στη σχολική τάξη. Τα τέσσερα
επίπεδα είναι, λοιπόν, τα εξής: στο πρώτο ένας κλάδος εξυπηρετεί έναν άλλο δίνοντάς του ένα
μέσο που βοηθάει να μαθευτούν πιο εύκολα κάποιες πληροφορίες. Αυτό το επίπεδο έχει σχέση με
τη διδασκαλία εννοιών. Στο δεύτερο επίπεδο γίνονται συσχετίσεις θεμάτων βοηθώντας έτσι ένα
μάθημα να ξεκαθαρίσει ένα άλλο. Στο τρίτο επίπεδο οι συσχετίσεις θεμάτων παίρνουν τη μορφή
ολοκληρωμένων θεματικών ενοτήτων. Τέλος, υπάρχουν οι συσχετισμοί ανάμεσα σε σχετικές
έννοιες. Για παράδειγμα η έννοια του προλόγου στην ανάγνωση είναι όμοια με αυτή του
υπολογισμού στα μαθηματικά και της υπόθεσης στην επιστήμη. Οι μαθητές θα καταλάβουν
καλύτερα το περιεχόμενο κάθε μαθήματος αν κατανοήσουν πώς αυτές οι έννοιες εφαρμόζονται σε
κάθε πεδίο. Επίσης, θα χρησιμοποιήσουν τις γνώσεις που πήραν από το ένα μάθημα για να
καταλάβουν ένα άλλο άγνωστο θέμα που όμως είναι όμοια κατασκευασμένο με το προηγούμενο
θέμα.

Η μουσική, λοιπόν, ως τέχνη αλλά και ως μάθημα με μια συγκεκριμένη δομή, έχει κάποιες
έννοιες και στοιχεία, όπως σχήματα, επαναλήψεις και αντιθέσεις. Ο συνδυασμός της μουσικής με
τα άλλα μαθήματα βασίζεται στην εξερεύνηση των βασικών αυτών εννοιών και στοιχείων και των
σχέσεων που δημιουργούνται από τη διαπλοκή τους. Η διαθεματική διδασκαλία, λοιπόν, δίνει
στους μαθητές περισσότερες ευκαιρίες, για να δημιουργήσουν σχέσεις και συνδυασμούς που θα
τους κάνουν να κατανοήσουν καλύτερα κάποια περιεχόμενα.

Γενικοί σκοποί

Η διδακτική προσέγγιση με βάση τη διαθεματικότητα και Μουσική έχει ως σκοπό να κάνει τους
μαθητές να ακούσουν, να αισθανθούν, να αποτυπώσουν χειρονομιακά, να δουν. Επίσης, να
αντιληφθούν και να εκτελέσουν σε άμεση σύνδεση με την ακρόαση και να αναπτύξουν τη
φαντασία τους. Να ικανοποιηθεί η τάση τους για ανακάλυψη, εξερεύνηση και προσωπική
έκφραση και μέσα από διάφορες μουσικές και άλλες δραστηριότητες να αποκτήσουν
αυτοπεποίθηση, αίσθηση ευθύνης, συνεργασίας, αυτοπειθαρχία, πνεύμα ομαδικότητας και να
κοινωνικοποιηθούν. Επιπλέον, να αποτελέσει γι’ αυτούς η μουσική με τον αυτοσχεδιασμό
δημιουργικό τρόπο έκφρασης και να γίνουν καλοί ακροατές, κατανοώντας τις λεπτομέρειες κάθε
έργου και γνωρίζοντας τα γραφικά σύμβολα.

Γενικά, οι στόχοι είναι γνωστικοί, συναισθηματικοί και ψυχοκινητικοί. Όσον αφορά τους
γνωστικούς στόχους, θα έλεγε κανείς πως τα παιδιά κατανοούν καλύτερα έννοιες μιας μουσικής
σύνθεσης αλλά ταυτόχρονα και έννοιες ενός άλλου γνωστικού αντικειμένου. Επίσης,
καταλαβαίνουν και τα δομικά στοιχεία και της μουσικής και του άλλου αντικειμένου, όπως το
σχήμα, την οργάνωση, τη δομή, τη συνοχή, την επανάληψη, την αντίθεση, τη δυναμική, την
ένταση, τον ρυθμό και άλλα. Όσον αφορά τους συναισθηματικούς στόχους θα μπορούσε να
ειπωθεί ότι ο μαθητής μπορεί να ακούσει μέσω μιας άλλης τέχνης, για παράδειγμα της
Ζωγραφικής και να βιώσει κιναισθητικά και τις δύο μορφές τέχνης. Επίσης, μπορεί να νιώσει ο
μαθητής την πληρότητα μέσα από τη δημιουργία. Τέλος, σχετικά με τους ψυχοκινητικούς
στόχους καλείται ο μαθητής να κινηθεί σύμφωνα με τη ροή της μελωδίας συμμετέχοντας με το
σώμα του και μεταφέροντας την κίνηση σε όλα του τα μέλη καθώς επίσης να συνδέει αυτή την
κίνηση με όποιο άλλο γνωστικό αντικείμενο ασχολείται με τρόπο δημιουργικό.

Βιβλιογραφία
Chosky, L. (1974). The Kodály Method. Englewood Cliffs, N. J.: Prentice-Hall.

2 Mulligan (1975). Σέργη (1995). Choksy (1974).

Mulligan, M.A. (1975). Integrating Music with Other Subjects. New York: The Center for Applied Research in
Education.
Μιχαλοπούλου, Μ. (2013). Η τέχνη του παιδαγωγού πιανίστα. Αθήνα: Καλλιτεχνήματα.
Σέργη, Λ. (1995). Προσχολική Μουσική Αγωγή: Η Επίδραση της Μουσικής Αγωγής μέσα από τη
Διαθεματική Μέθοδο Διδασκαλίας στην Ανάπτυξη της Προσωπικότητας των Παιδιών. Αθήνα:
Gutenberg.